jane goodall en anne

Spannende tijden en grote kansen

Omvangrijk, zo kun je deze zoektocht naar antwoorden het beste beschrijven. We zijn intussen op meer dan een derde van de reis, met 6 interviews en 243 beantwoorde vragen (waarvan 38 vragen meegegeven werden door donateurs, waarvoor dank!). Hiervan maakten we 49 videos en typten 378 A4’s aan interviews uit, oftewel 84.772 woorden. De afgelopen weken heb ik de inzichten en antwoorden verwerkt en gestructureerd tot een overzicht in bullit-points van – schrik niet - 70 pagina’s (je snapt nu waarschijnlijk ook waarom het een paar weken stil was op deze blog). Tijd dus voor een heuse management summary.

Systeemcrisis
De interviews laten zien dat we in heel spannende tijd leven, met grote kansen en mogelijkheden. We staan echter ook voor enorme uitdagingen en er zal van ons allemaal veel worden gevraagd. Volgens de eerste rolmodellen stevenen we af op een grote crisis, of zitten zelfs al in een crisis, zowel ecologisch als economisch. Volgens oud-Greenpeace directeur Paul Gilding stevenen we af op het einde van economische groei zoals we dat nu kennen, namelijk gebaseerd op verspilling en steeds meer consumeren: ‘We zijn ruim voorbij de capaciteit van de planeet om onze economie draaiende houden. Het huidige model van onbegrensde groei is simpelweg niet mogelijk op een begrensde planeet. En toch blijven we groeien. Groeien, totdat we met onze neus tegen de muur staan. En botsen. En nog een keer botsen. Net zo lang tot we niet meer verder kunnen. Dan zullen we doen wat nodig is: bouwen aan een nieuw economisch systeem.’ De crisis die ons boven het hoofd hangt voelen we niet alleen op de afdeling Duurzaamheid of Social Corporate Responsibility, maar in de economie zelf en waarschijnlijk zelfs in onze eigen portemonnee.

Maar wat als we dan toch gewoon blijven doorgroeien op de oude manier? Visionair Thomas Friedman kroop bijna de camera in bij deze vraag: ‘Scheikunde, biologie en natuurkunde, dat is alles waar onze planeet uit bestaat. Natuurwetten! Je kunt dus niet zeggen: ‘Lieve Moeder Natuur, we hebben een kleine recessie. Zou je misschien een sabattical kunnen nemen en even stoppen met die klimaatverandering? Natuurlijk kunnen we gewoon lekker doorgaan met waar we mee bezig zijn. Alsof we tegen Moeder Natuur zeggen: ‘Whatcha got, baby? Whatcha got?’ Maar op een dag zal ze wakker worden en laten zien wat ze voor ons in petto heeft.’ Sterker nog, de effecten van ons destructieve gedrag zien we intussen al overal om ons heen. Bill McKibben, oprichter van 350.org, is daar heel duidelijk over: ‘Wat ik schreef over klimaatverandering in 1989 klonk toendertijd allemaal nog erg abstract en theoretisch. Het was iets uit de toekomst. Maar nu, nu zie je het overal om ons heen gebeuren. Deze maand in de Verenigde Staten zien we warmte record na warmte record, gewassen die uitdrogen, hevige stormen, hele regio’s die dagenlang zonder stroom zitten. Enorme bosbranden teisteren de ene helft van het ons land, overstromingen de andere helft.' Het is volgens hem bijna als een preview van een nieuwe bioscoopfilm: 'Coming soon, dit is hoe klimaatverandering eruit ziet in haar vroegste vorm. En het gaat veel sneller dan we ooit hadden gedacht.’

Wat op mijzelf een enorme indruk maakte is een onderzoek dat Paul Gilding mij liet lezen van het Stockholm Resilience Center. Zij hebben de ecosystemen in kaart gebracht waar onze economie afhankelijk van is, zoals bepaalde grondstoffen die nodig zijn voor onze economische activiteiten. Zij brachten negen ecosystemen in kaart waar de huidige economie niet zonder kan om te blijven draaien. Uit het onderzoek blijkt dat we bij drie van deze ecosystemen de uiterste grenzen die het systeem aan kan al zijn gepasseerd. Bij de rest gaan we er bijna overheen.

Onderliggende waarden
Hoe zijn we toch in deze penibele situatie beland, vroeg ik me af na de eerste interviews. Hoe komt het dat wij als mensen de ene na de andere crisis blijven veroorzaken? Bill McKibben wees bij deze vraag resoluut naar de macht van het geld, anderen mompelden iets over eigenbelang en de noodzaak om te gaan leven vanuit het hart. Thomas Friedman kwam echter als eerste met een werkelijk antwoord. Het ontstaan van crisis na crisis wordt volgens hem veroorzaakt door het huidige waardensysteem: 'Zowel in de markt als richting onze planeet gedragen wij ons op exact dezelfde manier: we onderschatten de risico’s, staan de financiële wereld toe om de winsten die bij die risico’s horen te privatiseren en wanneer het mis gaat betalen we als belastingbetalers de verliezen. We doen precies hetzelfde met Moeder Natuur. We onderschatten het risico van de uitstoot van de verbranding van fossiele brandstoffen. We laten de olie- en gasbedrijven de winsten opstrijken, maar we zetten de verliezen in de vorm van gevaarlijke klimaatverandering op jouw creditcard en de mijne.’ Dit heeft volgens hem te maken met een tweetal gemeenschappelijke waan ideeën, die hij IBG en YBG noemt, I’ll Be Gone, of You’ll Be Gone, ik ben er vandoor of jij bent ervandoor: 'Bijvoorbeeld, ik verkoop je een hypotheek waarvan ik weet dat je die nooit zult kunnen terugbetalen. Geen probleem, ik ben er tegen die tijd toch vandoor. Kun jij de hypotheek op een dag niet meer betalen? Hup, weg met jou. Deze beginselen hebben een destructieve invloed op zowel de markt als onze planeet. We kappen de Amazone en planten sojabonen. Geen probleem, we gaan wel weer ergens anders heen als dat toch niet zo’n goed idee blijkt te zijn. En als jij mij in staat stelt om de Amazone te kappen en de bonen door te verkopen aan China, geen probleem, ik ben er straks toch vandoor. We doen gewoon wat de situatie ons toestaat te doen. Maar in de huidige wereld waarin alles met elkaar verbonden is kunnen we simpelweg nergens anders meer heen. En onze kinderen ook niet.’

Tijd dus om op zoek te gaan naar nieuwe waarden waarmee we wel met elkaar op deze planeet kunnen leven. Julia Hill, de beroemde milieu-activiste, liet me zien dat 'verbinding' hierin wel eens het nieuwe sleutelwoord zou kunnen zijn: ‘De problemen in onze wereld komen voort uit een gebrek aan verbinding: met elkaar, met de planeet en met onszelf. Als je je niet verbonden voelt met de planeet en haar ecosystemen, kun je deze zonder probleem vernielen en niet beseffen dat je in feite jezelf en je eigen toekomst vergooit. Als je je niet echt verbonden voelt met een ander, kun je zonder probleem een bom op de ander gooien. Het begint dus allemaal bij een gebrek aan verbinding met je meest authentieke zelf, daar waar je je één voelt met alles om je heen.’ Volgens Thomas Friedman hebben we ons daarbij ook nog eens psychologisch nog niet aangepast aan de huidige wereld, waarin alles en iedereen in heel korte tijd afhankelijk van elkaar is geworden. We beseffen daardoor niet hoe destructief ons individuele gedrag daadwerkelijk kan zijn.

Een positieve ontwikkeling is dat velen van ons dat gebrek aan verbinding voelen en die onbewust misschien zelfs wel proberen te herstellen. Een voorbeeld is bijvoorbeeld onze hang naar authentiek, biologisch en lokaal geproduceerd eten, liefst met de hand geplukt met een plaatje op de verpakking van een boer die over zijn akker uit kijkt naar de ondergaande zon. Niet altijd even realistisch en zelfs niet altijd even goed voor het milieu. Lokaal en biologisch eten is volgens voedsel expert Louise Fresco namelijk helemaal niet altijd het beste voor onze planeet, vooral door de hoeveelheid ruimte die je ervoor nodig hebt voor de productie ervan.

Ik moest zelf wel even lachen toen ik me bedacht hoe typisch het is dat we dat gevoel van verbinding met de natuur in feite weer proberen te kopen en consumeren (en ja, dit bedacht ik me toen ik zelf mijn door-authentieke-boeren-met-de-hand-geplukte tomaatjes oh zo bewust in mooie partjes aan het snijden was).

Realiteit
‘Wanneer we er echt klaar voor zijn zullen we pas actie ondernemen,' zei Paul Gilding, 'maar we hebben die belissing om in actie te komen nog niet genomen.’ Soms lijkt het wel alsof we alle informatie over de staat van onze planeet slechts zien als goede entertainment en het bijwonen van een presentatie van iemand als Paul Gilding of Julia Hill als een gezellig avondje uit.

Om tot echte oplossingen te komen zullen we eerst de realiteit waarin we leven moeten onderkennen. Ja, we hebben er inderdaad – hoe goed bedoeld ook – een flinke rotzooi van gemaakt. Zoals Julia Hill liet zien is het echter moeilijk om de realiteit te accepteren als je niet het gevoel hebt dat je er iets aan kunt doen en daarom stoppen we liever onze kop in het zand. Het zal allemaal wel meevallen toch? Een diep verlangen die zit ingebakken in de psychologie van de mens, volgens Paul Gilding. Ach joh, het komt wel goed.

De reden dat er zo weinig gebeurt is dan ook niet omdat we de mogelijkheden of de technologiën niet hebben, maar omdat we het gewoon niet doen. Julia Hill: ‘We blijven hangen in ons destructieve gedrag, omdat het alles is wat we kennen. Het voelt comfortabel en bekend.’ Zowel Jane Goodall als Julia Hill vergeleken de mensheid hierbij met een stel chimpansees in een kooi, waarvan de deur allang openstaat. We blijven zitten uit angst voor het onbekende.

Grote kansen
Nergens voor nodig, zeggen de rolmodellen. De (economische) kansen in het nieuwe tijdperk liggen namelijk vrijwel voor het oprapen. Het goede nieuws is dan ook dat er een enorme onderstroom is van individuen die de kansen van de nieuwe tijd al wel durven te pakken. Zij zetten nieuwe initiatieven en verbanden op, gebaseerd op nieuwe manieren van denken, samenwerken en ondernemen. Lokaal en gecentraliseerd, maar verbonden in grote netwerken die buiten de bestaande instituties om samen werken naar een gemeenschappelijk doel, zoals we eerder zagen bij Bill McKibben’s 350.org: ‘We hebben 350.org bewust opgezet als een campagne en niet als een organisatie. Op deze manier heeft iedereen de ruimte om zijn eigen creativiteit in te zetten, zowel als individu of als organisatie. We maken ons ook geen zorgen over ons merk, logo of hoe noem je zoiets. We vertrouwen er gewoon op dat mensen er goede dingen mee doen en dat blijkt precies te zijn wat ze doen.’ Uit die nieuwe perspectieven vloeien weer allerlei economische en sociale kansen en je ziet dan ook overal nieuwe bedrijfjes en organisaties oppoppen. Denk maar aan de 25 meest baanbrekende/innivatieve/inspirerende initiatieven van jonge mensen.

Wat staat ons te doen?
De belangrijkste boodschap uit 6 interviews is: ‘Jij bent nodig.’ De kracht van de onderstroom ligt in gewone mensen die buitengewone dingen doen. En ja, we hebben echt iedereen nodig – ja, ook jij daar - om de huidige transitiefase goed door te komen. De grote vraag die we onszelf volgens Julia Hill daarbij moeten stellen: ‘Waar zijn we in lijn met onze eigen waarden en de wereld waar wij zelf in zouden willen leven, en waar niet? En wat kunnen we daaraan doen?’ En ja, er is veel werk aan de winkel. Oude structuren moeten worden doorbroken en nieuwe instituten opgebouwd en de onderstroom moet worden vergroot en uitgebouwd tot een planetaire beweging van mensen ‘who think differently’, zoals Jane Goodall zo mooi zei. En nee, dat is niet makkelijk. ‘Denk niet dat je gelijk in je eentje het hele systeem wel even verandert, dat kan niemand,' benadrukt Paul Gilding, 'Doe wat werkt voor jou, waar je energie van krijgt en je hart sneller van gaat kloppen. Zoek naar datgene dat jou het gevoel geeft dat wat je doet belangrijk is. Maar doe iets, dat is het allerbelangrijkste. En onthoud dit: je weet nooit of iets wat jij doet de aanzet gaat zijn voor iets veel groters.’


Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *